Bazylika śś. Apostołów Piotra i Pawła

Kult Matki Bożej Strzegomskiej

Komandoria pojoannicka
(Zakonu Kawalerów Maltańskich
)

Matka Boża Strzegomska


Diecezja Świdnicka

 width=

Burzliwe dzieje Strzegomia nie sprzyjały przetrwaniu dokumentów erekcyjnych pozwalających na dokładne określenie daty rozpoczęcia budowy. Wiadomo jednak, że jego budowniczymi byli joannici, których do Strzegomia sprowadził Gniewomir, możnowładca tego obszaru, w 1170 roku. Pierwsze dotacje dla joannitów wrocławskiego biskupa Żyrosława również pochodzą z lat 1170–1198. Zapis w księdze rodowej strzegomskiej rodziny Bartschów informuje o istnieniu Komandorii Maltańskiej już w roku 1180, w miejscu obecnej plebanii. Wszechstronna działalność zakonu zyskała mu przychylność okolicznych Piastów. Hojnie napływały dary, dlatego też już w połowie XIII wieku joannici mogli przystąpić do budowy tego ogromnego gotyckiego kościoła.
Bazylika, mimo swego średniowiecznego rodowodu, nie była najstarszym kościołem tego miasta. Wcześniej od niej, na południowych obrzeżach miasta, znajdowała się świątynia dedykowana św. Piotrowi. W 1149 roku biskup wrocławski konsekrował tu pierwszy kościół pw. św. Andrzeja. W 1202 roku kasztelan strzegomski przekazał joannitom kościół wraz z przynależnościami. Dokumentem potwierdzającym tę darowiznę jest akt dotacyjny z lat 1202/1203 księcia Henryka Brodatego. Kościół św. Andrzeja został zniszczony przez Mongołów podczas najazdu na Śląsk w 1241 roku. Zanim powstała obecna bazylika, joannici wznieśli w XIII wieku mniejszą świątynię pw. Najświętszej Maryi Panny, lokując ją w miejscu dzisiejszego kościoła Piotra i Pawła.
Nie jest znany dokładny czas rozpoczęcia budowy bazyliki strzegomskiej ani też czas jej zakończenia. Nie znamy daty jej konsekracji. Istniejące przekazy historyczne wskazują jednak na to, że wznoszona była w latach 1250–1390, wchłaniając w swoją bryłę niektóre partie istniejącego wcześniej, na tym samym miejscu, kościoła pw. Najświętszej Maryi Panny. Joannici prowadzili szeroką działalność budowlaną, w przypadku ziem polskich wznieśli wiele kościołów. Styl, w jakim była budowana bazylika strzegomska, jest przykładem średniowiecznego gotyku rycerskiego, nie tylko na Dolnym Śląsku, lecz także w Europie. Nie jest on obciążony naleciałościami późniejszych stylów czy manier, które się zmieniały w sztuce na przestrzeni dziejów. 
Bazylika jest budowlą orientowaną na kierunku wschód-zachód, postawioną na planie krzyża łacińskiego. Nawę główną i boczne przecina transept, tworząc wewnątrz kościoła 2 kaplice: południową i północną.
Korona murów nawy głównej znajduje się na wysokości 30 m i ma ponad 1 m szerokości. Na tej koronie spoczywają wiązary niezwykle stromej więźby dachowej, stanowiącej również arcydzieło sztuki ciesielskiej. Cała architektura bazyliki odznacza się niezwykłą harmonią, stworzoną przez właściwe proporcje murów i dachu, a także lekkością wykrojoną przez ponad 50 otworów okiennych ozdobionych oryginalnymi maswerkami. Efekt ten jest szczególnie piękny, gdy wnętrze kościoła oświetlone jest nocą. Długość osi kościoła wynosi około 80 m, a szerokość nawy głównej 9 m. Obie nawy boczne mają po 5 m szerokości. Wysokość w transepcie od posadzki do sklepienia wynosi 27,5 m. 
Surowość rycerskiego gotyku podkreśla rodzaj surowca użytego do budowy. Są nim bloki łupanego granitu, bazaltu i piaskowca. Jest to więc materiał, który występuje na miejscu. Głównym budowniczym bazyliki, którego wyraźnie wspominają kroniki miejskie Strzegomia, był mistrz budowlany Jakub ze Świdnicy (zm. 1391).
Wnętrze nakrywają sklepienia gwiaździste w kaplicach i na skrzyżowaniu naw. Nawy boczne nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, a nawę główną sieciowe, wsparte na prostokątnych filarach. Żebra sklepienne spływają na wsporniki, z których część ma figuralne formy. Wysokie sklepienie nawy środkowej spoczywa na 20 filarach nośnych połączonych ze sobą gotyckimi łukami. Filary zostały wykonane z piaskowca.
Bazylika strzegomska wyróżnia się trzema pięknymi portalami, wyposażonymi w niepowtarzalne obrazy rzeźbione przed końcem XIV wieku. Wszystkie portale kościoła zdobią bogato rzeźbione tympanony. Dziełem gotyku wysokiej rangi jest portal zachodni. Obszar frontonu do wysokości okna chóralnego wypełniają sceny biblijne Sądu Ostatecznego. Na łuku tęczowym pomiędzy scenerią a tympanonem twórcy ukazali akt zmartwychwstania duszy ludzkiej, a sam tympanon poświęcony jest cudownemu nawróceniu św. Pawła. Za najstarszy uchodzi portal północny, przedstawiający sceny koronacyjne. Portal przeciwległy, południowy, ma również swoją wymowę maryjną. W jego tympanonie przedstawiona jest wzruszająca scena Zaśnięcia Maryi. Mimo tragicznych doświadczeń wielu wojen oraz pożaru w roku 1718, który zniszczył niektóre części zabudowy świątyni od strony północnej, ocalone zostały liczne cenne zabytki.
W centrum głównego ołtarza umieszczona jest tzw. figura wielka Madonny Strzegomskiej. Otoczona jest czterema scenami tryptykowymi, przedstawiającymi zwiastowanie anielskie, nawiedzenie św. Elżbiety, narodzenie i pokłon Trzech Króli. Ta gotycka madonna z początku XIV wieku jest prawdziwym klejnotem Strzegomia. Dwumetrowej wysokości, wykonana z kamienia, w oryginalnej, odnowionej szacie, jest unikatem pośród słynących łaskami ikon Maryi. Kult Matki Bożej Strzegomskiej w ciągu wieków rozwijał się nieprzerwanie i ubogacał życie duchowe wspólnoty strzegomskiej.
Manierystyczna ambona z 1592 roku jest dziełem Caspra Bergera z Legnicy. Godne uwagi są ołtarze przeniesione w dobie sekularyzacji z innych strzegomskich kościołów: ołtarz św. Anny Samotrzeć, benedyktyński ołtarz przedstawiający nadanie św. Reguły, ołtarz Szkaplerzny i ołtarz św. Krzyża oraz Pieta. Organy z prospektem organowym pochodzą z 1795 roku.
Fasada zachodnia jest dwuwieżowa, ale wieża południowa nigdy nie została ukończona.
Na dzwonnicy kościelnej znajdują się trzy oryginalne dzwony. Najstarszy i najmniejszy, stale pracujący dzwon kościelny,. pochodzący z 1318 roku, został ufundowany przez ojca Przedbora z Widawy pod Krakowem. Dzwon wielki ufundowano w 1405 roku, dzwon średni z 1424 roku zwany jest Dzwonem Śmierci. Charakterystyczny szczyt kościoła w Strzegomiu tworzą wnęki przybierające kształt ślepych, nawet prostokątnych okien.
We wnętrzu na ścianach zachowały się fragmenty polichromii z XIV i XVI wieku oraz szereg nagrobków i epitafiów z XVI–XVIII wieku.
Od 2002 r. świątynia jest podniesiona do godności Bazyliki Mniejszej.

Strzegom_lotnicze.jpg
Strzegom_46.jpg
Strzegom_43.jpg
Strzegom_49.jpg
Strzegom_41.jpg
Strzegom_77.jpg
Strzegom_57.jpg
Strzegom_63.jpg
Strzegom_03.jpg
Strzegom_50.jpg
Strzegom_55.jpg
Strzegom_26.jpg
Strzegom_61.jpg
Strzegom_62.jpg
Strzegom_07.jpg
Strzegom_33.jpg
Strzegom_34.jpg
Strzegom_35.jpg
Strzegom_02.jpg
Strzegom_72.jpg
Strzegom_73.jpg